Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym - 2008 rok. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego oraz Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce

I. Rozpowszechnienie i znaczenie nadciśnienia tętniczego

Nadciśnienie tętnicze stanowi jeden z głównych,
obok hipercholesterolemii i palenia tytoniu, modyfikowalnych
czynników ryzyka miażdżycy i jest jedną
z najczęstszych przyczyn chorobowości i śmiertelności
sercowo-naczyniowej. Wyniki badań NATPOL-PLUS
(Nadciśnienie tętnicze w Polsce) (2002 r.), Pol-Monica
Bis (2002 r.) i WOBASZ (Wieloośrodkowe Ogólnopolskie
Badanie Stanu Zdrowia Ludności) (2005 r.)
wskazują na znaczne rozpowszechnienie nadciśnienia
i znaczny odsetek osób zagrożonych jego rozwojem
w populacji polskiej (tab. I). W badaniach tych
wykazano także znaczne rozpowszechnienie wśród
badanych innych czynników ryzyka, które działają
synergistycznie z nadciśnieniem, przyspieszając rozwój
miażdżycy i jej powikłań narządowych. Niestety
okazało się również, że skuteczność postępowania
przeciwnadciśnieniowego jest w Polsce niewystarczająca
(odsetek kontroli wynosi od 2 do 17%).

II. Prewencja nadciśnienia tętniczego

Rozwojowi nadciśnienia tętniczego można zapobiegać
przede wszystkim poprzez wpływ na uwarunkowania
środowiskowe, a zwłaszcza styl życia pacjenta.
Działania zapobiegawcze powinny być ukierunkowane
zarówno na osoby, u których jeszcze nie doszło
do rozwoju choroby (prewencja pierwotna), jak i te,
u których nadciśnienie tętnicze już istnieje (prewencja
wtórna). Działania z zakresu prewencji wtórnej wczesnej
(drugorzędowej) zmierzają do zwiększenia wykrywalności
nadciśnienia tętniczego. Ich istota polega
przede wszystkim na możliwie wczesnym zdiagnozowaniu
choroby w jej bezobjawowym okresie, w którym
związane z nią szkody są jeszcze ograniczone.
Ze względu na niską wykrywalność nadciśnienia
tętniczego w Polsce zaleca się, aby przesiewowymi
pomiarami ciśnienia tętniczego objąć wszystkie osoby
dorosłe, u których pomiary ciśnienia tętniczego
(BP, blood pressure) powinny być wykonywane
przynajmniej raz w roku niezależnie od wcześniejszych
wartości ciśnienia.
Mianem prewencji wtórnej późnej (trzeciorzędowej)
określa się działania podejmowane wobec osób
z rozpoznaną chorobą, których celem jest zapobieżenie
lub przynajmniej odsunięcie w czasie jej niekorzystnych
następstw.
Prewencję pierwotną można podzielić na prewencję
populacyjną, ukierunkowaną na ogół osób zagrożonych chorobą, oraz prewencję celowaną, dotyczącą pacjentów
zagrożonych w stopniu większym niż ogół populacji.
Działania z zakresu pierwotnej prewencji celowanej
nadciśnienia tętniczego powinny być skoncentrowane
na następujących grupach osób:
1. Pacjenci z rodzinnym obciążeniem chorobami
układu krążenia (udar mózgu, zawał serca, niewydolność
serca) ő kobiety przed 65. rż., mężczyźni
przed 55. rż.
2. Osoby z cukrzycą lub współistniejącą chorobą nerek.
3. Chorzy z przynajmniej dwoma klasycznymi czynnikami
ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.
4. Osoby z BP ≥ 130/85 mm Hg.

III. Rozpoznanie i klasyfikacja

Podstawą rozpoznania nadciśnienia tętniczego
jest prawidłowo wykonany pośredni pomiar BP (Załącznik
nr 1).
Nadciśnienie tętnicze można rozpoznać, jeśli:
1. Średnie wartości BP (wyliczone co najmniej
z dwóch pomiarów dokonanych podczas co najmniej
dwóch różnych wizyt), są równe lub wyższe
niż 140 mm Hg dla ciśnienia skurczowego
(SBP, systolic blood pressure) i/lub 90 mm Hg dla
rozkurczowego (DBP, diastolic blood pressure).
2. Średnie wartości BP (wyliczone z dwóch pomiarów
dokonanych podczas jednej wizyty), są równe lub wyższe niż
180 mm Hg dla ciśnienia skurczowego
i/lub 110 mm Hg dla rozkurczowego, po wykluczeniu
czynników podwyższających wartości ciśnienia
np.: lęk, ból, spożycie alkoholu.
3. Na podstawie wiarygodnych danych z wywiadów
lub dokumentacji pacjenta (wartości BP lub fakt
zażywania leków hipotensyjnych).
W wytycznych z 2008 roku utrzymana zostaje klasyfikacja
nadciśnienia z podziałem na trzy stopnie
i wyróżnieniem podtypu izolowanego nadciśnienia
skurczowego (ISH, isolated systolic hypertension).
W klasyfikacji utrzymano też podział prawidłowych
wartości BP na optymalne, prawidłowe i wysokie
prawidłowe.
Wysokość BP ma podstawowe znaczenie przy
stratyfikacji ryzyka u chorego. Pozostałe elementy
niezbędne do tej oceny lekarz musi uzyskać na podstawie
wywiadów, badania przedmiotowego i badań
dodatkowych.
Szczegółową klasyfikację nadciśnienia tętniczego
przedstawia tabela II.

IV. Badanie chorego

Ocena kliniczna chorych, u których stwierdzono
nadciśnienie tętnicze, powinna dotyczyć trzech zagadnień:
1. Określenia przyczyny podwyższonego BP (nadciśnienie
pierwotne czy wtórne).
2. Wykrycia ewentualnych powikłań narządowych
i innych chorób, w tym układu sercowo-
-naczyniowego, a także stopnia ich zaawansowania.
3. Wykrycia innych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego.
Dane do takiej oceny powinny pochodzić z dokładnie
zebranych wywiadów, badania przedmiotoewego badań
laboratoryjnych i innych badań diagnostycznych (zależnie od potrzeby).
Badanie podmiotowe
W badaniu podmiotowym należy szczególnie
zwrócić uwagę na uzyskanie informacji dotyczących
czasu trwania nadciśnienia, stwierdzanych wcześniej
wartości BP oraz stosowanego leczenia, danych wskazujących
na charakter objawowy nadciśnienia, obecność
czynników ryzyka, objawów powikłań narządowych,
innych chorób i zaburzeń oraz ustalenie czynników
osobistych, rodzinnych i środowiskowych, mających
znaczenie w wyborze postępowania (tab. III).
Badanie przedmiotowe
U każdego pacjenta należy przeprowadzić pełne
badanie przedmiotowe ze szczególnym zwróceniem
uwagi na wykrywanie patologii wskazujących na nadciśnienie
wtórne oraz obecność powikłań narządowych
(tab. IV).
Ważne jest udokumentowanie obecności nadwagi
i otyłości, a zwłaszcza otyłości brzusznej. Jako kryterium
otyłości brzusznej przyjęto zwiększony obwód
pasa (w pozycji stojącej) przekraczający u mężczyzn
102 cm, a u kobiet 88 cm.
Nadwagę rozpoznaje się, gdy wyliczony na podstawie
masy ciała i wzrostu wskaźnik masy ciała: BMI
(body mass index) = masa ciała [kg]/(wzrost [m])2
wynosi ≥ 25 kg/m2, a otyłość, gdy jest ≥ 30 kg/m2.
Badania dodatkowe
Wśród badań dodatkowych należy wyróżnić badania
podstawowe, konieczne do wykonania u każdego
chorego z nadciśnieniem, badania rozszerzone,
wykonywane u niektórych chorych oraz specjalistyczne,
związane z pogłębioną diagnostyką w ośrodkach
referencyjnych.
Do badań podstawowych zostały zaliczone:
ʼn glukoza na czczo,
ʼn stężenie cholesterolu całkowitego, frakcji HDL
i LDL oraz trójglicerydów,
ʼn stężenie potasu,
ʼn stężenie kreatyniny,
ʼn morfologia krwi,
ʼn badanie ogólne moczu
ʼn elektrokardiogram.
Badania rozszerzone wykonywane są u chorych,
których elementy wywiadów, badania przedmiotowego
lub badań podstawowych, wskazują na konieczność poszerzenia
diagnostyki. Obejmują one: echokardiograficzne
badanie serca, USG tętnic szyjnych, ocenę mikroalbuminurii
i w przypadku dodatniego wyniku badanie
ilościowe białka w moczu, badanie wskaźnika
kostkaŐramię, ocenę dna oka, wykonanie doustnego testu obciążenia glukozą, 24-godzinnej rejestracji BP
(ABPM, ambulatory blood pressure monitoring) oraz
oszacowanie klirensu kreatyniny.
Badania specjalistyczne obejmują wszelkie inne
niż podstawowe i rozszerzone badania dodatkowe.
Automatyczna rejestracja ciśnienia tętniczego (ABPM)
Całodobowe monitorowanie ciśnienia wykazuje
przewagę w stosunku do pomiarów tradycyjnych
w zakresie zarówno rozpoznawania nadciśnienia,
jak i przewidywania przyszłych epizodów sercowo-
-naczyniowych. Pomimo niewątpliwej przydatności
klinicznej, ABPM ma również pewne ograniczenia,
m.in. wysoki koszt badania i niepewną powtarzalność
wyników (choć większą niż w pomiarach tradycyjnych).
W rezultacie stosowanie ABPM powinno być
ograniczone do następujących sytuacji klinicznych:
ʼn znaczne wahania BP w pomiarach gabinetowych
(> 20 mm Hg) lub różnice pomiędzy pomiarami
domowymi a gabinetowymi;
ʼn nadciśnienie tętnicze oporne na leczenie (brak
normalizacji BP przy stosowaniu trzech leków
w pełnych dawkach, w tym diuretyku);
ʼn ocena objawów sugerujących hipotonię lub dysfunkcję
układu autonomicznego (zawroty głowy,
upadki, zasłabnięcia, utraty przytomności);
ʼn nadciśnienie tętnicze u kobiet w ciąży;
ʼn cukrzyca, szczególnie typu 1 oraz wikłająca ciążę
(przedciążowa i ciężarnych).
W celu uzyskania wiarygodnych wyników konieczne
jest korzystanie z aparatów mających walidację oraz
prawidłowe założenie aparatu (Załącznik nr 2 i 3).
Za prawidłowe BP oznaczone za pomocą ABPM
należy uznać wartości średnie poniżej 135/85 mm Hg
w ciągu dnia i 120/70 mm Hg w nocy oraz poniżej
130/80 mm Hg w ciągu doby.
Pomiary domowe ciśnienia tętniczego
Pomiar BP w warunkach domowych nie tylko
zmniejsza ryzyko wystąpienia reakcji białego fartucha,
obserwowanej często podczas pomiaru w gabinecie lekarskim,
ale także wykazuje dużą zgodność z wynikami
obserwowanymi w ciągu dnia w ABPM. Wartości
BP rejestrowane w domu wykazują również lepszą korelację
z ryzykiem sercowo-naczyniowym niż obserwowane
w gabinecie lekarskim. Za nieprawidłowe BP
w pomiarach domowych przyjmuje się średnią wartość
z kilku pomiarów przekraczającą lub równą 135/
/85 mm Hg.
Codzienne pomiary domowe powinny być szczególnie
zalecane w tygodniu bezpośrednio poprzedzającym
wizytę kontrolną.
Samodzielny pomiar BP jest stosunkowo łatwy do
wykonania przez pacjenta i może przyczynić się
do poprawy współpracy i efektywności leczenia poprzez zaangażowanie
chorego w proces terapeutyczny. Warunkiem
jest dokładne nauczenie pacjenta techniki pomiaru oraz
stosowanie atestowanego aparatu. Trudność może stanowić
fakt, że jedynie nieliczne aparaty spełniają kryteria
jakości (Załącznik nr 3).
Stratyfikacja ryzyka
Postępowanie diagnostyczne podjęte u chorego z nadciśnieniem
tętniczym ma na celu oszacowanie ryzyka
sercowo-naczyniowego na podstawie: stopnia nadciśnienia
tętniczego, obecności innych czynników ryzyka, subklinicznych
uszkodzeń narządowych i chorób współistniejących.
Pozwala to ocenić ryzyko dodane jako niskie,
umiarkowane, wysokie i bardzo wysokie. Ocena ryzyka
jest podstawą wyboru najlepszej strategii leczenia pacjenta
i/lub innego postępowania. U młodszych osób
decyzje dotyczące leczenia powinno się opierać na określeniu
ryzyka względnego, czyli podwyższenia ryzyka
w stosunku do przeciętnego ryzyka w populacji.
Uwzględniane w ocenie ryzyka wystąpienia epizodu
sercowo-naczyniowego czynniki ryzyka, subkliniczne
uszkodzenia narządowe oraz choroby układu sercowo-
naczyniowego lub nerek zestawiono w tabeli V.
Tabela VI przedstawia stratyfikację ryzyka dokonaną
na podstawie powyższych czynników.
Interpretacja poziomu ryzyka (niskie, umiarkowane,
wysokie lub bardzo wysokie) według modelu Framingham
oznacza, że 10-letnie, absolutne ryzyko wystąpienia
chorób sercowo-naczyniowych wynosi odpowiednio:
poniżej 15%, 15Ő20%, 20Ő30% i powyżej
30%. Natomiast według europejskiej skali SCORE
(Systematic Coronary Risk Evaluation) 10-letnie, absolutne
ryzyko chorób sercowo-naczyniowych zakończonych
zgonem wynosi przy poszczególnych poziomach ryzyka
odpowiednio: poniżej 4%, 4Ő5%, 5Ő8% i powyżej 8%.
Oszacowanie poziomu ryzyka jest podstawą wdrażania
i intensywności postępowania terapeutycznego.

V. Postępowanie terapeutyczne

Ogólne zasady leczenia
Leczenie nadciśnienia tętniczego powinno prowadzić
do obniżenia BP do wartości prawidłowych
lub, jeśli to niemożliwe, do wartości najbardziej do
nich zbliżonych. Wynika to z licznych obserwacji
wskazujących, że skuteczne obniżenie BP zmniejsza
ryzyko powikłań w układzie sercowo-naczyniowym,
zwłaszcza udaru mózgu oraz ostrych incydentów
wieńcowych. Podstawowym elementem
strategii leczenia pacjenta z nadciśnieniem jest
skorygowanie wszystkich modyfikowalnych czynników
ryzyka. Pomiar BP, badanie podmiotowe i przedmiotowe
stanowią wstępny etap postępowania. Jedynie
w przypadku stwierdzenia nadciśnienia ciężkiego
(BP ≥ 180 i/lub 110 mm Hg) można niezwłocznie
wdrożyć leczenie farmakologiczne, a pełną ocenę profilu
ryzyka przeprowadzić w następnej kolejności. Przy
niższych wartościach BP postępowanie niefarmakologiczne
i farmakologiczne powinno zostać rozpoczęte
po dokonaniu pełnej stratyfikacji ryzyka pacjenta.
Postępowanie niefarmakologiczne polegające na
zmianie stylu życia stanowi nieodzowny element terapii
nadciśnienia tętniczego i powinno zostać wdrożone
u wszystkich chorych. Dołączenie leczenia farmakologicznego
nie zwalnia pacjenta i lekarza od dalszego
przestrzegania zasad tej terapii.
Zasady rozpoczynania terapii przedstawiono
w tabeli VII.
Cele leczenia
Celem prowadzonej terapii winno być zmniejszenie
globalnego ryzyka powikłań sercowo-naczyniowych
poprzez obniżenie BP do wartości poniżej
140/90 mm Hg (jeżeli stan chorego na to pozwala)
oraz kontrolę modyfikowalnych czynników ryzyka
sercowo-naczyniowego. U chorych z cukrzycą, niewydolnością
nerek i wysokim globalnym ryzykiem
sercowo-naczyniowym zaleca się obniżenie BP poniżej
130/80 mm Hg, a w przypadku białkomoczu
(> 1 g/d.) poniżej 125/75 mm Hg.
Leczenie niefarmakologiczne
Zmiana stylu życia istotnie obniża wartości BP
u osób z podwyższonym BP i prawdopodobnie może
zapobiegać rozwojowi choroby u osób obciążonych
rodzinnie. Na leczenie niefarmakologiczne składają się: normalizacja masy ciała, zachowanie odpowiedniej
diety, w tym ograniczenie spożycia alkoholu
i soli, ograniczenie tłuszczów, zwłaszcza nasyconych,
a ponadto zaprzestanie palenia tytoniu
i zwiększenie aktywności fizycznej.
Normalizacja masy ciała i zalecenia dietetyczne
Redukcja nadwagi powinna być osiągnięta poprzez
zmniejszenie kaloryczności i składu diety (unikanie
alkoholu, tłuszczów zwierzęcych, soli kuchennej,
a zwiększenie spożycia warzyw i owoców) oraz
zwiększenie aktywności fizycznej (tab. VIII).
Zmniejszenie masy ciała, a zwłaszcza otyłości typu brzusznego,
powoduje nie tylko obniżenie BP, lecz również redukcję
dyslipidemii i insulinooporności. Stosowanie leków zmniejszających łaknienie nie
jest przeciwwskazane w nadciśnieniu, lecz musi się
odbywać pod ścisłą kontrolą BP. Zmniejszenie masy
ciała o 10 kg przyczynia się do obniżenia SBP o około
5Ő20 mm Hg, a efekt hipotensyjny redukcji wagi
jest większy u chorych z otyłością niż u osób z masą
zbliżoną do prawidłowej.
Zalecenia odnośnie spożycia soli kuchennej
Ograniczenie spożycia sodu do 75Ő100 mmol/
/dobę (4,35Ő5,8 g NaCl) powoduje przeciętny spadek
BP o 2Ő8 mm Hg. Dieta chorych z nadciśnieniem
nie powinna przekraczać 5 g soli kuchennej/
/dobę (do 85 mmoli sodu) (tab. IX).
Spożycie alkoholu
Zwiększone spożycie alkoholu sprzyja częstszemu
występowaniu udarów mózgu, a równocześnie
osłabia działanie leków hipotensyjnych. W przypadku gdy całkowite wyeliminowanie alkoholu nie jest
konieczne, należy:
ʼn u mężczyzn: dzienne spożycie ograniczyć do 20Ő
Ő30 g w przeliczeniu na czysty etanol;
ʼn u kobiet dzienne spożycie ograniczyć do 10Ő20 g
w przeliczeniu na czysty etanol.
10 g czystego alkoholu zawarte jest w 250 ml piwa,
100 ml wina i 25 g wódki.
Palenie papierosów
Wypalenie każdego papierosa istotnie podnosi BP
u palacza. Ponadto znacznie zwiększa globalne ryzyko
wystąpienia choroby niedokrwiennej serca, szczególnie
u pacjenta z nadciśnieniem tętniczym. Działanie
b-adrenolityków może być słabsze u nałogowego palacza
papierosów. Zwalczanie nałogu palenia stanowi
istotny element obniżania ryzyka sercowo-naczyniowego
u chorych z nadciśnieniem (tab. X).
Aktywność fizyczna
Odpowiednia aktywność fizyczna jest ważną składową
leczenia niefarmakologicznego. Wykazano bowiem,
że tą drogą można uzyskać obniżenie BP o 4Ő
Ő9 mm Hg. Wzrost aktywności fizycznej pomaga
również zredukować nadwagę, poprawić ogólną wydolność
ustroju i zmniejszyć umieralność. Podstawowe
zalecenia odnośnie zwiększania aktywności fizycznej
zestawiono w tabeli XI.
Zasady farmakoterapii
Wybór leku powinien uwzględniać: wcześniejsze
doświadczenie lekarza w terapii, wpływ leku na inne
czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego, obecność
subklinicznych uszkodzeń narządowych, obecność
innych chorób, wiek, zawód i preferencje chorego,
możliwość interakcji lekowych i działań niepożądanych,
koszt leków i możliwości finansowe pacjenta.
Należy pamiętać, że korzyści z leczenia wynikają
w głównej mierze z faktu obniżenia BP i preferowane
są leki o całodobowym działaniu hipotensyjnym
przy podawaniu raz na dobę, które przyczyniają się
do lepszej kontroli BP oraz poprawiają współpracę
z chorym.
Do rozpoczynania terapii nadciśnienia zakwalifikowano
preparaty pochodzące z 5 głównych grup
leków hipotensyjnych, które mają udowodniony
wpływ na rokowanie (tab. XII).
Są to: diuretyki tiazydowe, b-adrenolityki, antagoniści wapnia, inhibitory
enzymu konwertującego angiotensynę (ACEI, angiotensin-
converting enzyme inhibitors) oraz leki blokujące
receptor AT1 dla angiotensyny II (ARB, angiotensin
receptor blockers). Leki z tych grup można stosować
w monoterapii lub w leczeniu skojarzonym (ryc. 1).
W nadciśnieniu 3. stopnia zaleca się rozpoczynanie
leczenia od terapii skojarzonej (tzn. dwóch leków
w małych lub pełnych dawkach).
Przyjęta w aktualnych, jak i poprzednich zaleceniach
strategia leczenia farmakologicznego kładzie
duży nacisk na jego indywidualizację (tab. XIII).
Ważne znaczenie ma wybór leku pierwszego rzutu,
który u około połowy chorych z łagodnym lub umiarkowanym
nadciśnieniem może być skuteczny w formie
monoterapii.
Szczególne wskazania oraz przeciwwskazania do
stosowania poszczególnych klas leków przedstawiono
w tabelach XIII i XIV.
Leki moczopędne
Leki moczopędne należą do podstawowych leków
w monoterapii lub terapii złożonej nadciśnienia tętniczego,
zwłaszcza u osób w podeszłym wieku, u chorych
z upośledzoną czynnością wydalniczą nerek lub
ze współistniejącą niewydolnością serca. Należy podkreślić,
że pełny efekt hipotensyjny diuretyków tiazydowych
występuje dopiero po kilkunastu dniach leczenia.
Leki blokujące receptory b-adrenergiczne
(ß-adrenolityki)
Stosowanie b-adrenolityków zalecane jest szczególnie:
w nadciśnieniu współistniejącym z chorobą
wieńcową, niewydolnością serca, zaburzeniami rytmu,
u chorych z objawami krążenia hiperkinetycznego
i tachykardii. Ich działanie hipotensyjne po podaniu
doustnym występuje w ciągu kilku godzin, ale
pełen efekt leczenia ujawnia się dopiero po paru tygodniach.
W ostatnich latach pojawiło się wiele kontrowersji
co do stosowania b-adrenolityków w monoterapii
u chorych z nadciśnieniem. Wytyczne
utrzymały możliwość ich wdrażania przy rozpoczynaniu
terapii, ale z zastrzeżeniami. Leki b-adrenolityczne
nie powinny być stosowane jako leki pierwszego
rzutu u osób z cukrzycą i u chorych w podeszłym wieku, z wyjątkiem sytuacji, gdy u pacjenta
występuje dławica piersiowa, stan po zawale serca
lub rewaskularycji naczyń wieńcowych oraz niewydolność
serca. Leki te nie powinny być również preferowane
u chorych z zespołem metabolicznym, otyłością
brzuszną, nieprawidłowym stężeniem glukozy
na czczo czy upośledzoną tolerancją węglowodanów.
Należy także pamiętać, że niekorzystne efekty
metaboliczne b-adrenolityków ulegają nasileniu przy
łącznym stosowaniu z tiazydami.
Antagoniści wapnia
Ważną zaletą antagonistów wapnia jest neutralność
metaboliczna, w związku z tym są one przydatne
w leczeniu chorych ze współistniejącymi zaburzeniami
gospodarki lipidowej i/lub węglowodanowej.
W szczególności należy podkreślić skuteczność i bezpieczeństwo
długodziałających pochodnych dihydropirydyny
u osób w podeszłym wieku, w tym także
pacjentów z ISH.
Inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę (ACEI)
Inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę są
lekami pierwszego rzutu w nadciśnieniu tętniczym
z towarzyszącą chorobą niedokrwienną serca, niewydolnością
serca, niewydolnością nerek, po udarze i w nadciśnieniu
tętniczym współistniejącym z cukrzycą.
Leki blokujące receptor AT1 (ARB, sartany)
Leki blokujące receptor AT1 są polecane u chorych
z nadciśnieniem tętniczym współistniejącym
z niewydolnością nerek (również na podłożu cukrzycy),
niewydolnością serca oraz przy kaszlu po ACEI.
Stałe kombinacje małych dawek leków hipotensyjnych
Stosowanie preparatów złożonych w małych dawkach
zwiększa skuteczność hipotensyjną preparatu złożonego,
a jednocześnie małe dawki minimalizują ryzyko wystąpienia
zdarzeń niepożądanych, zależnych od wielkości
dawki tych leków. Preparaty złożone są polecane zamiast
monoterapii, zwłaszcza u pacjentów z nadciśnieniem
tętniczym i chorobami współistniejącymi, kiedy
korzystne jest jednoczesne podanie obu składowych.
Leczenie skojarzone nadciśnienia tętniczego
Większość współczesnych leków stosowanych pojedynczo
wykazuje skuteczność terapeutyczną
u około 50Ő60% chorych, a zwiększanie dawki leku do maksymalnej w niewielkim stopniu poprawia
efekt hipotensyjny, natomiast znacznie zwiększa ryzyko
działań niepożądanych. Podstawowym kryterium
doboru leków w tej terapii powinno być uzyskanie
poprawy tolerancji leczenia oraz zwiększenie
efektu terapeutycznego.
U niektórych chorych konieczne jest stosowanie
trzech i więcej preparatów dla uzyskania kontroli BP
ő wtedy jednym z nich powinien być diuretyk.
W leczeniu skojarzonym celem zwiększenia skuteczności
leczenia warto wykorzystywać preparaty złożone,
stanowiące stałe połączenie dwóch leków, co
pozwala na uproszczenie schematu leczenia i zwiększenie
przestrzegania zaleceń terapeutycznych. Do dobrze tolerowanych i skutecznych skojarzeń
leków należą:
ʼn ACEI i antagonista wapnia;
ʼn ACEI i diuretyk tiazydowy;
ʼn ARB i diuretyk tiazydowy; ʼn antagonista wapnia i ARB;
ʼn antagonista wapnia i diuretyk tiazydowy;
ʼn b-adrenolityk i antagonista wapnia (pochodna
dihydropirydyny).
Uwaga: Bardzo ostrożnie należy kojarzyć ACEI
z lekami moczopędnymi oszczędzającymi potas, ponieważ
może to powodować hiperkaliemię. Antagoniści
wapnia (werapamil i diltiazem) w połączeniu
z b-adrenolitykami sprzyjają bradykardii i niewydolności
serca, a diuretyki z a-adrenolitykami ő hipotonii
ortostatycznej.
Inne leki
Ze względu na brak badań prospektywnych oceniających
śmiertelność, aktualnie nie zaleca się stosowania
leków z innych grup farmakologicznych,
jak na przykład a-adrenolityków, agonistów receptorów
imidazolowych czy innych leków o działaniu
ośrodkowym jako leków pierwszego rzutu.
Nie wyklucza to jednak ich stosowania w terapii
skojarzonej w przypadku istnienia indywidualnych
wskazań.
Na rycinach 3 i 4 przedstawiono algorytmy postępowania
przeciwnadciśnieniowego w zależności od ryzyka
sercowo-naczyniowego stwierdzanego u chorego z nadciśnieniem
i konieczności wdrażania farmakoterapii.

VI. Wizyty kontrolne

Częstość wizyt kontrolnych zależy od jakości
współpracy z chorym, wartości BP, występowania
uszkodzeń narządowych i chorób współistniejących
oraz innych czynników ryzyka (tab. XV). Istotne jest
dostosowanie schematu leczenia do stylu życia i potrzeb
pacjenta, jego uproszczenie, zmniejszenie liczby
przyjmowanych codziennie dawek leków, włączenie
członków rodziny pacjenta w proces terapii
oraz prowadzenie leczenia nieprzekraczającego
możliwości finansowych pacjenta.

VII. Konsultacja specjalistyczna

Konsultację specjalistyczną należy rozważyć, jeśli:
ʼn W ciągu 6 miesięcy terapii nie uzyskano docelowych
wartości BP pomimo stosowania 3 leków
w pełnych dawkach (w tym diuretyku).
ʼn Uprzednio uzyskana dobra kontrola uległa pogorszeniu
pomimo zażywania leków ő bez przyczyny
stwierdzanej w wywiadach.
ʼn Wystąpiły objawy wskazujące na nadciśnienie
wtórne (tab. XVI).

VIII. Szczególne grupy chorych

Nadciśnienie tętnicze u dzieci
Nadciśnienie tętnicze pierwotne występuje u dzieci
zdecydowanie rzadziej niż u dorosłych (ok. 1%). U dzieci młodszych ma prawie zawsze charakter
wtórny, a dopiero po 10. roku życia częściej ujawnia
się nadciśnienie pierwotne. Stwierdzenie nieprawidłowych
wartości BP u dzieci powinno stanowić przesłankę
do diagnostyki koarktacji aorty, zwężenia tętnic
nerkowych, niewydolności nerek, odpływowych
nefropatii lub zaburzeń hormonalnych (tab. XVII).
Wtórnej przyczyny nadciśnienia należy poszukiwać
tym intensywniej, im wyższe wartości ciśnienia i młodszy
wiek dziecka.
Podstawą rozpoznania nadciśnienia
jest prawidłowe wykonanie pomiaru BP z zastosowaniem
mankietu odpowiedniego do obwodu ramienia
oraz wyliczenie średnich wartości ciśnienia z co najmniej
3 pomiarów (tab. XVIII, XIX).
Ciśnienie tętnicze rozkurczowe powinno być określane na podstawie
5. tonu Korotkowa. Opieka nad dziećmi z nadciśnieniem
powinna opierać się na następujących zasadach:
ʼn ciśnienie tętnicze u dzieci można uznać za
podwyższone, jeżeli jego wartość osiąga lub przekracza wartość
95 percentyla dla danego wieku,
płci i wzrostu według siatki percentylowej
(Załącznik nr 4);
ʼn wartości ciśnienia między 90 a 95 centylem określane
są jako stan przednadciśnieniowy i wymagają
częstszych pomiarów ciśnienia oraz ewentualnie
wprowadzenia zmiany stylu życia;
ʼn każde dziecko z rozpoznaniem nadciśnienia tętniczego
powinno zostać skierowane na konsultację
specjalistyczną celem wykluczenia wtórnej
przyczyny podwyższonych wartości BP;
ʼn nie należy ograniczać aktywności fizycznej dzieci,
u których stwierdza się wyłącznie podwyższone
wartości BP, bez jego powikłań;
ʼn ważne znaczenie
ma leczenie niefarmakologiczne, szczególnie zwalczanie
nadwagi i otyłości;
ʼn sposoby leczenia niefarmakologicznego i reguły
wyboru leku przeciwnadciśnieniowego są podobne
jak u osób dorosłych;
ʼn przy leczeniu farmakologicznym dawki leków
powinny być mniejsze, dostosowane do masy ciała
dziecka i dobierane bardzo ostrożnie;
ʼn w wywiadzie szczególną uwagę należy zwrócić
na stosowanie przez młodzież hormonów anabolicznych
i narkotyków.
Nadciśnienie tętnicze u osób w podeszłym wieku
Wyniki badań prowadzonych w ciągu ostatnich
25 lat wykazały, że intensywne leczenie starszych
chorych istotnie zmniejsza liczbę udarów oraz umieralność
z przyczyn sercowo-naczyniowych. Choć
podstawowe zasady niefarmakologicznego leczenia
nadciśnienia tętniczego w podeszłym wieku są takie
same jak u osób młodych, to jednak należy pamiętać
o ograniczeniach wynikających z upośledzonej sprawności
i wydolności fizycznej, które uniemożliwiają
regularny wysiłek fizyczny.
Ryzyko hipotonii ortostatycznej i zagrożenie
upadkami powoduje, że u osób starszych z nadciśnieniem
powinno się wykonywać próbę ortostatyczną
w następujących sytuacjach:
ʼn rozpoczynaniu terapii,
ʼn zmianie leczenia,
ʼn po upadku w wywiadzie,
ʼn przy zawrotach głowy lub zasłabnięciach,
ʼn przy obecności cukrzycy.
Korzyści ze stosowania leczenia przeciwnadciśnieniowego
w tej grupie pacjentów są zdecydowanie
największe. Cel leczenia winien być określony indywidualnie,
lecz zdecydowanie powinno się dążyć do
obniżenia BP poniżej wartości 140/90 mm Hg, kierując
się zasadą o osiąganiu najniższych, lecz dobrze
tolerowanych wartości (tab. XX).
Pacjenci, którzy przekroczyli 80. rok życia i nie są
bardzo obciążeni chorobami współistniejącymi,
a wartości BP przekraczają 160 lub 90 mm Hg
(i po pionizacji > 140/90 mm Hg) powinni również
być leczeni hipotensyjnie, a docelowe wartości
powinny wynosić poniżej 150/80 mm Hg. Dostępne
wyniki badań u tych chorych wskazują, że
terapię powinno się rozpoczynać od długodziałającego
diuretyku tiazydowego, a następnie ACEI.
Nadciśnienie tętnicze u kobiet
U kobiet planujących ciążę należy unikać stosowania
ACEI i preparatów ARB ze względu na potencjalne
teratogenne działanie tych leków w ciąży.
Nadciśnienie nie stanowi przeciwwskazania do
stosowania hormonalnej terapii zastępczej lub doustnej
antykoncepcji. W okresie ich stosowania należy
dokonywać kontrolnych pomiarów BP przy każdej
wizycie i prowadzić terapię nadciśnienia tętniczego
zgodnie z ogólnymi zasadami. Spośród środków
antykoncepcyjnych najmniej niekorzystny
wpływ na wartości BP mają preparaty zawierające
jedynie progestagen.
Nadciśnienie tętnicze u kobiet w ciąży
Podział:
ʼn Uprzednio występujące nadciśnienie ő BP ≥
140/90 mm Hg występujące przed ciążą lub rozwijające
się przed 20. tygodniem ciąży.
ʼn Nadciśnienie wywołane ciążą ő rozwija się po
upływie 20 tygodni ciąży. Może przebiegać bez
białkomoczu lub jeśli jest związane z istotnym
białkomoczem (> 300 mg/l lub > 500 mg/24 h,
lub co najmniej 2 × w teście paskowym) ő określa
się jako stan przedrzucawkowy.
ʼn Uprzednio występujące nadciśnienie z nałożonym
nadciśnieniem wywołanym ciążą z białkomoczem
ő uprzednio występujące nadciśnienie, w którym
po 20. tygodniu ciąży następuje dalszy wzrost BP
oraz wydalanie białka z moczem wynoszące, co
najmniej 3 g/24 h w dobowej zbiórce moczu.
ʼn Nadciśnienie niedające się sklasyfikować przed
porodem ő nadciśnienie stwierdzone po 20 tygodniach
ciąży, jeżeli wcześniejsze wartości BP są
nieznane lub niepewne.
W tabeli XXI zestawiono zasady prowadzenia postępowania
hipotensyjnegu u kobiet w ciąży.
Nadciśnienie tętnicze u chorych na cukrzycę
Planując terapię, należy rozważyć interwencję
ukierunkowaną na wszystkie czynniki ryzyka sercowo-
naczyniowego, włącznie ze stosowaniem statyny.
W cukrzycy docelowe BP powinno wynosić
poniżej 130/80 mm Hg, a farmakoterapię można
rozpocząć, gdy BP mieści się w zakresie 130Ő139
i/lub 85Ő89 mm Hg. Inhibitor układu reninaŐangiotensyna
(RAA) powinien być stałym składnikiem terapii
skojarzonej oraz preferowanym lekiem w monoterapii.
W leczeniu skojarzonym należy stosować
w pierwszej kolejności połączenia inhibitorów RAA
z antagonistą wapnia lub diuretykiem tiazydowym. Ocena mikroalbuminurii powinna być dokonywana
raz w roku, a jej wystąpienie stanowi wskazanie do
stosowania ACEI lub ARB niezależnie od wartości BP.
Ciśnienie tętnicze należy mierzyć także w pozycji
stojącej w przypadku wystąpienia objawów wskazujących
na hipotonię i intensyfikacji terapii.
Zespół metaboliczny
U wszystkich osób z zespołem metabolicznym realistycznym
celem jest zmniejszenie masy ciała o 7Ő
Ő10% w ciągu 6Ő12 miesięcy poprzez niewielkie
zmniejszenie wartości energetycznej pożywienia
(o 500Ő1000 kcal dziennie), które jest zwykle bardziej
skuteczne niż stosowanie rygorystycznej diety.
Przy wyborze leku powinno się uwzględniać jego
wpływ na metabolizm glukozy i gospodarkę lipidową.
Farmakoterapię należy rozpoczynać od inhibitora
układu RAA, dołączając w razie potrzeby antagonistę
wapnia lub małą dawkę diuretyku tiazydowego.
Pożądane jest obniżanie BP poniżej 130/
/85 mm Hg. U pacjentów z zespołem metabolicznym
należy unikać stosowania b-adrenolityków (szczególnie
w skojarzeniu z diuretykami tiazydowymi), jeśli nie występują
specjalne wskazania do podawania tych leków.
Nadciśnienie tętnicze u osób po udarze
W odległym okresie po przebytym udarze należy
dążyć do normalizacji BP (docelowe wartości BP
< 140/90 mm Hg winny być osiągane powoli, pod warunkiem
dobrej tolerancji), a dotychczasowe dane wskazują
na skuteczność diuretyków, ACEI i ARB. Próba
ortostatyczna powinna być wykonana podczas każdej
wizyty w celu uniknięcia nadmiernych spadków BP.
Nadciśnienie w ostrej fazie udaru powinno być
leczone jedynie, jeśli wartości SBP przekraczają
220 mm Hg lub DBP 120 mm Hg, a lekiem z wyboru
jest w takiej sytuacji labetalol (jeśli jest niedostępny,
to leki podawane dożylnie o pośrednim czasie
działania). Ciśnienie powinno obniżać się powoli do
wartości nie niższych niż 180/110 mm Hg.
Leczenie fibrynolityczne może być stosowane, jeśli
wartości BP są niższe od 185/110 mm Hg.
W drugiej dobie po udarze można rozpocząć leczenie
nadciśnienia, jeśli wartości BP przekraczają
180 i/lub 120 mm Hg.
Chory z niewydolnością nerek
Ochrona przed dalszą progresją dysfunkcji nerek
wymaga:
ʼn ścisłej kontroli BP (< 130/80 mm Hg, a w przypadku
białkomoczu < 125/75 mm Hg);
ʼn obniżenia białkomoczu do wartości jak najbliższych
normie.
Osiągnięcie docelowego BP zwykle wymaga terapii
skojarzonej kilkoma lekami hipotensyjnymi
(w tym diuretykiem pętlowym).
Inhibitorów ACE lub ARB nie powinno się stosować,
jeśli stężenie kreatyniny przekracza 2,5 mg/dl
(221 mmol/l) lub jeśli doszło do podwojenia wyjściowych
wartości. Wówczas zalecanym lekiem pierwszego
rzutu jest diuretyk pętlowy.
Stany zagrożenia życia
Sytuacje wymagające szybkiej interwencji z powodu
wysokiego BP (> 180 i/lub 120 mm Hg) dzieli się na:
Stany nagłe (emergency)
Obejmują sytuacje, w których znacznie podwyższonym
wartościom BP towarzyszą ostre powikłania
stanowiące bezpośrednie zagrożenie życia (encefalopatia,
zawał serca, niestabilna dławica piersiowa,
obrzęk płuc, rzucawka, udar, uraz głowy, masywne
krwawienie, rozwarstwienie aorty). W tych sytuacjach
konieczna jest hospitalizacja na oddziale intensywnej
opieki medycznej i rozpoczęcie leczenia parenteralnego
celem niezwłocznego, tj. w ciągu dwóch godzin,
obniżenia BP o około 25% wartości wyjściowej.
Stany pilne (urgency)
Sytuacje, w których znacznie podwyższonym
wartościom BP nie towarzyszą stany zagrożenia
życia, u większości chorych nie jest wymagana hospitalizacja,
ale konieczne jest natychmiastowe
wdrożenie doustnego leczenia skojarzonego.

IX. Oporne nadciśnienie tętnicze

Definicja: BP > 140/90 mm Hg przy stosowaniu
3 leków (w tym diuretyku), właściwie skojarzonych
w odpowiednich dawkach.
Najczęstsze przyczyny
1. Brak modyfikacji stylu życia, w tym: przyrost masy
ciała, spożywanie znacznych ilości alkoholu.
2. Przyjmowanie leków i substancji powodujących
wzrost BP (np. niesteroidowe leki przeciwzapalne,
glikokortykosteroidy, kokaina, lukrecja itp.)
3. Nierozpoznana wtórna postać nadciśnienia tętniczego
Częste przyczyny: obturacyjny bezdech senny,
choroby nerek, pierwotny hiperaldosteronizm,
zwężenie tętnicy nerkowej.
4. Przeciążenie objętościowe spowodowane:
nieodpowiednim leczeniem diuretykami, postępującą
niewydolnością nerek, znacznym spożyciem sodu.
Najczęściej obserwuje się pozorną oporność nadciśnienia
tętniczego na leczenie wynikającą z następujących
przyczyn:
ʼn nieprzestrzeganie zaleceń terapeutycznych;
ʼn niewłaściwe leczenie ő zbyt małe dawki leków,
brak diuretyku w terapii skojarzonej;
ʼn wzrost BP mierzonego w warunkach klinicznych
(efekt białego fartucha);
ʼn błędy w pomiarze BP;
ʼn nadciśnienie rzekome.
Algorytm postępowania w nadciśnieniu opornym
na leczenie (przyjęty za rekomendacjami American
Heart Association [AHA] z 2008 roku, Calhoun i wsp.)
przedstawia rycina 5.

X. Leczenie współistniejących czynników ryzyka

Leki hipolipemizujące
U wszystkich pacjentów z nadciśnieniem tętniczym
i jawną chorobą układu sercowo-naczyniowego
lub cukrzycą należy rozważyć leczenie statyną,
dążąc do uzyskania stężeń cholesterolu całkowitego
i cholesterolu frakcji LDL w surowicy odpowiednio
poniżej 4,5 mmol/l (175 mg/dl) oraz poniżej
2,5 mmol/l (100 mg/dl).
U pacjentów z nadciśnieniem bez jawnej choroby
układu sercowo-naczyniowego, ale obciążonych
wysokim lub bardzo wysokim ryzykiem (ryzyko incydentu
w ciągu 10 lat ≥ 20%) należy rozważyć leczenie
statyną, nawet jeżeli początkowe stężenia
cholesterolu całkowitego i cholesterolu frakcji LDL
w surowicy nie są podwyższone.
Leczenie przeciwpłytkowe
U pacjentów z nadciśnieniem tętniczym i incydentem
sercowo-naczyniowym w wywiadzie należy
wdrożyć terapię przeciwpłytkową małą dawką kwasu
acetylosalicylowego, jeżeli ryzyko krwawienia nie
jest nadmiernie zwiększone. Małą dawkę kwasu acetylosalicylowego należy
również rozważyć u osób z nadciśnieniem bez choroby
układu sercowo-naczyniowego w wywiadzie,
jeśli pacjent ma powyżej 50 lat, stężenie kreatyniny
w surowicy jest umiarkowanie zwiększone lub
stwierdza się wysokie ryzyko sercowo-naczyniowe.
Celem zminimalizowania ryzyka krwotocznego
udaru mózgu leczenie przeciwpłytkowe należy rozpoczynać
po uzyskaniu kontroli BP.

XI. Zaprzestanie leczenia nadciśnienia tętniczego

Zaprzestanie farmakoterapii nadciśnienia tętniczego
można rozważyć w następujących sytuacjach:
ő u chorych z niskim ryzykiem i ściśle przestrzegających
zaleceń niefarmakologicznych;
ő po długim okresie dobrej kontroli (co najmniej
12 miesięcy) zarówno w pomiarach gabinetowych,
jak i domowych (lub ABPM).
W takich sytuacjach należy stopniowo i ostrożnie
zmniejszać dawkę lub liczbę stosowanych leków
i nie należy odstawiać wszystkich leków gwałtownie.

XII. Edukacja chorych z nadciśnieniem tętniczym

Nieskuteczność leczenia nadciśnienia tętniczego
wynika często z braku odpowiedniej współpracy chorego
z lekarzem. Działania edukacyjne, wybiegające
poza tradycyjny model leczenia chorego z nadciśnieniem
tętniczym, prowadzą do poprawy współpracy
chorego z lekarzem oraz lepszej skuteczności terapii.
W celu uzyskania optymalnego efektu działań
edukacyjnych zajęcia dla chorych powinny być prowadzone
przez odpowiednio przeszkolone zespoły,
składające się z lekarza rodzinnego i pielęgniarki.
Rolą lekarza jest koordynowanie całości szkolenia
oraz przekazywanie informacji dotyczących farmakoterapii,
a pozostała część zajęć edukacyjnych powinna
być prowadzona przez pielęgniarkę. Dotychczasowe
doświadczenia wskazują, że cykl szkoleń powinien
składać się z 2Ő3 dwugodzinnych zajęć dla grupy liczącej
maksymalnie 6Ő8 chorych. Istotne jest, aby materiały
edukacyjne wykorzystywane podczas zajęć były
możliwie przejrzyste i atrakcyjne dla chorego.
Programy edukacyjne powinny kłaść szczególny
nacisk na naukę samodzielnego pomiaru BP. W trakcie zajęć należy przekazać informacje dotyczące
zarówno techniki pomiaru, jak i najczęstszych
błędów prowadzących do fałszywych wyników. Stałe
zapisywanie wartości BP, najlepiej w formie graficznej,
może ułatwić współpracę chorego z lekarzem.

Piśmiennictwo

1. Mancia G., De Backer G., Dominiczak A. i wsp. Management
of Arterial Hypertension of the European Society of Hypertension/
European Society of Cardiology. 2007 Guidelines for the Management
of Arterial Hypertension: The Task Force for the Management
of Arterial Hypertension of the European Society of
Hypertension (ESH) and of the European Society of Cardiology
(ESC). J. Hypertens. 2007; 25 (6): 1105ŐŐ1187.
2. Zasady postępowania w nadciśnieniu Tętniczym. Stanowisko
Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego 2003. Nadciśnienie
Tętnicze 2003; 7 (supl. A): A1ŐA21.
3. Grodzicki T., Gryglewska B., Kocemba J., Tomasik T., Windak A.
Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym. Wytyczne Kolegium
Lekarzy Rodzinnych w Polsce. Aktis, Łódź 2000.
4. Padwal R.J., Hemmelgaru B.R., Khan N.A. i wsp. The 2008
Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension. Can. J. Cardiol. 2008; 24 (6):
455Ő475.
5. http://www.nice.org.uk/guidance/index.jsp?action=by-
ID&o=10986.
6. Rywik S., Broda G., Zdrojewski T. Epidemiologia nadciśnienia
tętniczego. W: Januszewicz A., Januszewicz W., Szczepańska-Sadowska E., Sznajderman M. (red.). Nadciśnienie Tętnicze.
Medycyna Praktyczna, Kraków 2004: 385Ő399.
7. Tykarski A., Posadzy-Małaczyńska A., Wyrzykowski B.
i wsp. Rozpowszechnienie nadciśnienia tętniczego oraz skuteczność
jego leczenia u dorosłych mieszkańców naszego kraju. Wyniki
programu WOBASZ. Kardiol. Pol. 2005; 63 (supl. 4): S1ŐS6.
8. Zdrojewski T., Bandosz P., Szpakowski P. i wsp. Rozpowszechnienie
głównych czynników ryzyka chorób układu
sercowo-naczyniowego w Polsce. Wyniki badania NATPOL-
-PLUS. Kardiol Pol. 2004; 61 (supl. 4): 5-26.
9. Calhoun D.A., Jones D., Textor S. i wsp. Resistant hypertension:
diagnosis, evaluation, and treatment: a scientific statement
from the American Heart Association Professional Education Committee
of the Council for High Blood Pressure Research. Hypertension
2008; 51: 1403Ő1419.
10. Stanowisko PTNT. Stosowanie produktów o ograniczonej
zawartości sodu. Nadciśnienie Tętnicze 2007.
11. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę.
Diabetologia Praktyczna 2008; 9, supl. A.

Załącznik nr 1

Zasady pomiaru ciśnienia tętniczego
Prawidłowo przeprowadzony pomiar ciśnienia
tętniczego (BP) warunkuje poprawność rozpoznania
i innych decyzji diagnostyczno-terapeutycznych.
Dokonując pomiaru BP należy pamiętać o obowiązujących
regułach, których przestrzeganie przesądza
o dokładności uzyskanego wyniku. Istotne znaczenie
mają same warunki, w jakich dokonywany
jest pomiar. Szczególnie należy zwrócić uwagę, by:
ʼn pacjent powstrzymał się od picia kawy i palenia papierosów
co najmniej 30 minut przed pomiarem;
ʼn przed rozpoczęciem pomiarów pacjent odpoczął
przez kilka minut w pozycji siedzącej z podpartymi
plecami, w cichym pomieszczeniu;
ʼn przeprowadzić co najmniej dwa pomiary w odstępie
1Ő2 min, a jeżeli zmierzone wartości znacznie
się różnią, wykonać dodatkowe pomiary;
ʼn posługiwać się standardowym mankietem (o szerokości
12Ő13 cm i długości 35 cm), ale dysponować
również większym i mniejszym mankietem
do pomiarów odpowiednio na ramieniu o większym
lub mniejszym obwodzie; u dzieci należy
stosować mniejszy mankiet;
ʼn kończyna górna została obnażona, bez uciskającej
odzieży, luźno wsparta ze zgięciem łokciowym
na poziomie 4. międzyżebrza;
ʼn mankiet powinien znajdować się na wysokości
serca niezależnie od pozycji ciała pacjenta.
Bardzo istotnym elementem warunkującym dokładność
uzyskanego wyniku jest sama technika pomiaru
BP. Dokonując pomiaru BP należy przestrzegać
następujących zasad:
ʼn stetoskop powinien znajdować się w górnej części
dołu łokciowego;
ʼn mankiet pompować 30 mm Hg powyżej słyszalnych
tonów;
ʼn wypuszczać powietrze z prędkością 2 mm Hg/s;
ʼn pierwszy raz mierzyć na obu kończynach górnych,
kolejne pomiary należy wykonywać na ręce o wyższym
BP;
ʼn pomiar tętna powinien być dokonany po drugim
pomiarze BP;
ʼn u osób w starszym wieku, chorych na cukrzycę
oraz inne choroby mogące powodować hipotonię
ortostatyczną należy dokonywać też pomiaru
w 1. i 5. minucie od przyjęcia pozycji stojącej.
Do pomiarów gabinetowych należy używać
sfigmomanometru rtęciowego lub systematycznie kalibrowanego
manometru aneroidowego. Dopuszczalne
jest także korzystanie z posiadających stosowne atesty
automatycznych i półautomatycznych aparatów do
mierzenia BP z mankietem zakładanym na ramię.
Dla poprawności pomiarów znaczenie ma także
interpretacja wyniku. W tym zakresie obowiązują
następujące zasady:
ʼn za ciśnienie skurczowe (SBP) uznaje się moment
pojawienia się pierwszego tonu przy opróżnianiu
mankietu ő I faza Korotkowa;
ʼn za ciśnienie rozkurczowe (DBP) uznaje się moment
zaniku słyszalności ostatniego tonu przy
opróżnianiu mankietu ő V faza Korotkowa;
ʼn dla ustalenia wartości BP należy obliczyć średnią
z 2 pomiarów, przeprowadzonych w czasie tej samej
wizyty w odstępach 1Ő2 minut;
ʼn trzeci pomiar przeprowadza się (i uwzględnia
w wyliczeniu średniej), jeśli różnica pomiędzy
1. a 2. pomiarem przekracza 10 mm Hg;
ʼn przy różnicy wartości pomiędzy kończynami jako
właściwą należy przyjąć wartość wyższą.

Załącznik nr 2

Zalecenia dla pacjenta dotyczące pomiaru ciśnienia
tętniczego (BP) w domu:
1. Pomiaru BP należy dokonać po 5 minutach odpoczynku,
z założonym mankietem na ramieniu (na
poziomie serca) wykazującym wyższe wartości BP.
2. Optymalna liczba pomiarów dla celów diagnostycznych
ő 2 pomiary rano i 2 wieczorem, przez
7 kolejnych dni. Do obliczenia średniej nie
uwzględnia się pomiarów z pierwszego dnia.
Liczba pomiarów powinna być rozpatrywana
również indywidualnie z uwzględnieniem stopnia
nadciśnienia i stanu pacjenta. 3. Pacjent powinien zapisywać pomiary w dzienniczku
samokontroli. Można również wykorzystać
pamięć aparatu lub wydruki z aparatów posiadających
drukarkę.
4. Do samodzielnego, domowego pomiaru BP zaleca
się używanie w pełni automatycznych aparatów
posiadających walidację, z mankietem zakładanym
na ramię.
ABPM ő uwagi techniczne ő założenie monitora:
1. 15Ő30 minut odpoczynku w warunkach komfortowych.
2. Pomiar BP na obydwu ramionach:
ő jeśli różnica < 10 mm Hg (SBP) ő mankiet
na rękę niedominującą;
ő jeśli różnica > 10 mm Hg ő mankiet na rękę
o wyższym ciśnieniu.
3. Dobrać odpowiedni mankiet.
4. Wyznaczyć odstęp pomiędzy pomiarami (preferowany
15Ő20 min w dzień i 30 min w nocy, maksymalny
30 min w dzień i 60 min w nocy).
5. Wyłączyć wyświetlanie wyniku.
6. Wydać pacjentowi dzienniczek aktywności (oraz
kontaktowy numer telefonu).
Ciśnienie tętnicze jest mierzone w zaprogramowanych
odstępach czasowych i zaleca się pomiary co 15Ő30 minut
w dzień i co 30Ő60 minut w nocy. Podziału
na dzień i noc dokonuje się albo arbitralnie, określając
godziny dzienne i nocne (zazwyczaj od 6.00 do 22.00
i od 22.00 do 6.00), albo opierając się na dzienniku
aktywności życiowej prowadzonym przez pacjenta
w podczas badania. Nie należy zalecać pomiarów domowych
u pacjentów z podwyższonym poziomem lęku.

Załącznik nr 3

B
C

Załącznik nr 4

Rycina 1. Siatki centylowe ciśnienia skurczowego (A) i rozkurczowego (B) chłopców
Tabela I. Wartości centylowe ciśnienia skurczowego (A) i rozkurczowego (B) chłopców (w mm Hg)
Rycina 2. Siatki centylowe ciśnienia skurczowego (A) i rozkurczowego (B) dziewcząt
Tabela II. Wartości centylowe ciśnienia skurczowego (A) i rozkurczowego (B) dziewcząt (w mm Hg)
Rycina 3. Siatki centylowe ciśnienia skurczowego (A) i rozkurczowego (B) chłopców wg kategorii BMI
Rycina 4. Siatki centylowe ciśnienia skurczowego (A) i rozkurczowego (B) dziewcząt wg kategorii BMI

Autorzy

Zespół redagujący:
Tomasz Grodzicki
Barbara Gryglewska
Tomasz Tomasik
Adam Windak
Konsultanci:
Zbigniew Gaciong
Kalina Kawecka-Jaszcz
Alicja Krzyżaniak
Witold Lukas
Maciej Małecki
Krzysztof Narkiewicz
Zespół ekspertów:
Krzysztof Buczkowski
Krystyna Chudziak
Sławomir Czachowski
Danuta Czarnecka
Grzegorz Dzida
Wiesława Fabian
Edward Franek
Zbigniew Gaciong
Jerzy Gąsowski
Maciej Godycki-Ćwirko
Władysław Grzeszczak
Andrzej Januszewicz
Rafał Kacorzyk
Kalina Kawecka-Jaszcz
Lidia Klichowicz
Tomasz Korman
Janusz Krzysztoń
Jacek Lewandowski
Jolanta Małyszko
Jacek Manitius
Krzysztof Narkiewicz
Joanna Niegowska
Teresa Nieszporek
Małgorzata Palka
Anna Posadzy-Małaczyńska
Marta Sitnik
Tomasz Sobalski
Anna Szymańska-Chabowska
Elżbieta Tomiak
Andrzej Tykarski
Krystyna Widecka
Tomasz Zdrojewski